Làm chủ vật liệu, làm chủ tương lai
Tại Hội thảo “Công nghiệp vật liệu và Công nghiệp cơ khí, chế tạo Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới” do Thường trực Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội tổ chức ngày 15/6/2026, với 36 tham luận và sự chỉ đạo của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, một con số được nhắc đi nhắc lại: trữ lượng đất hiếm của Việt Nam khoảng 22 triệu tấn, đứng thứ hai thế giới, chỉ sau Trung Quốc. Đất hiếm, nhóm khoáng vật mà thế giới gọi là vitamin của công nghiệp hiện đại, lần đầu được đặt lên bàn nghị sự ở tầm một diễn đàn cấp Quốc hội như một câu chuyện tài nguyên chiến lược.
Nhưng cũng chính tại đây, một sự thật khác lộ ra, đối nghịch với niềm tự hào về trữ lượng. Sản lượng khai thác đất hiếm thực tế của Việt Nam chỉ khoảng 600 tấn mỗi năm. Đến nay, theo tham luận của Hội Khoa học Kỹ thuật Đúc – Luyện kim Việt Nam, nước ta chưa có một cơ sở công nghiệp nào đang hoạt động đủ khả năng tinh chế quặng thành oxit đất hiếm độ tinh khiết cao từ 95% trở lên, mức cần thiết cho xuất khẩu và cho công nghệ cao trong nước.
Một bên là kho tài nguyên hàng đầu thế giới trên giấy tờ địa chất. Một bên là nhà máy gần như chưa có. Khoảng cách giữa hai con số ấy chính là điều bài viết này muốn mổ xẻ: vì sao Việt Nam giàu tài nguyên chiến lược trên giấy mà nghèo ở nhà máy và vì sao chính một con số trữ lượng đang gây tranh cãi lại là “chìa khóa” của câu chuyện tự chủ.
Sự thật về trữ lượng đất hiếm tại Việt Nam
Hãy bắt đầu bằng đúng con số đã mở ra hội thảo. Hội Khoa học Kỹ thuật Đúc – Luyện kim Việt Nam khẳng định trữ lượng đất hiếm Việt Nam khoảng 22 triệu tấn, đứng thứ hai thế giới sau Trung Quốc. Con số này được trích dẫn rộng rãi trong nước nhiều năm nay, xuất hiện trên hầu khắp mặt báo mỗi khi nhắc tới tiềm năng đất hiếm, gần như đã trở thành một mệnh đề mặc định.
Nhưng đặt cạnh nguồn quốc tế, bức tranh phức tạp hơn. Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS), trong ấn phẩm thường niên Mineral Commodity Summaries 2025, đã hạ ước tính trữ lượng đất hiếm của Việt Nam xuống còn 3,5 triệu tấn, đưa Việt Nam từ vị trí thứ hai xuống thứ sáu thế giới. Khoảng chênh giữa 22 triệu tấn và 3,5 triệu tấn không phải là một sai số nhỏ; nó là chênh lệch hơn sáu lần, đủ để thay đổi cả vị thế của Việt Nam trên bản đồ tài nguyên toàn cầu.
Báo Công Thương không chọn một con số làm chân lý và bác bỏ con số kia. Cách làm báo dữ liệu nghiêm cẩn đòi hỏi đặt cả hai con số cạnh nhau, ghi rõ nguồn, và truy nguyên vì sao chúng khác nhau. Điều đáng nói là ngay trong giới chuyên môn Việt Nam, các con số cũng không trùng khít. Tại chính hội thảo ngày 15/6, trong khi Hội Khoa học Kỹ thuật Đúc – Luyện kim Việt Nam dùng con số 22 triệu tấn, tham luận của Trường Đại học Mỏ – Địa chất, đơn vị địa chất chuyên ngành, lại đưa con số hơn 17 triệu tấn tổng oxit đất hiếm, chủ yếu tập trung ở Lai Châu, kèm bóc tách theo từng mỏ. Ba con số, ba nguồn, cùng một đối tượng.
Vấn đề trong việc khai thác và chế biến đất hiếm
Vì sao một mỏ khoáng sản lại có thể được ước tính lệch nhau nhiều đến vậy? Câu trả lời nằm ở bản chất khái niệm trữ lượng. Số liệu địa chất phụ thuộc vào phương pháp thăm dò, mật độ khoan, vào việc tính theo trữ lượng đã thăm dò chắc chắn hay gộp cả tài nguyên dự báo và vào hàm lượng oxit đất hiếm tối thiểu lấy làm ngưỡng.
Quặng thô của Việt Nam có hàm lượng oxit đất hiếm chỉ 1 đến 5%, theo Đại học Bách khoa Hà Nội, nên cùng một thân quặng, hạ ngưỡng thì trữ lượng tăng vọt, nâng ngưỡng thì trữ lượng co lại. USGS thận trọng với số liệu chưa thăm dò đầy đủ theo chuẩn quốc tế; các nguồn trong nước có xu hướng gộp cả tài nguyên dự báo. Không bên nào hẳn bịa đặt; vấn đề là chuẩn đo và ngưỡng tính khác nhau.
Đây không phải chuyện “chẻ sợi tóc làm tư” của giới học thuật. Trong một thế giới mà đất hiếm đã thành quân bài địa chính trị, con số trữ lượng là điểm khởi đầu của mọi cuộc định giá và đàm phán. Khi một quốc gia ngồi vào bàn thương lượng về hợp tác khai thác, chế biến hay bao tiêu, con số trữ lượng mang theo quyết định vị thế của họ. Nếu công bố 22 triệu tấn nhưng thực tế thăm dò chắc chắn thấp hơn nhiều, phía đối tác sẽ sớm phát hiện, và sự chênh lệch đó làm xói mòn lòng tin, làm yếu thế đàm phán. Ngược lại, một con số được thăm dò bài bản, kiểm chứng độc lập và công bố minh bạch mới là tài sản đàm phán thực sự. Minh bạch số liệu, vì thế, không phải sự khiêm tốn, mà là một dạng sức mạnh.
Giải pháp cho tương lai phát triển ngành công nghiệp vật liệu
Cuộc tranh luận về con số tổng không xóa đi một thực tế: Việt Nam có tài nguyên đất hiếm thật và phần lớn nằm ở Tây Bắc. Tham luận của Trường Đại học Mỏ – Địa chất tại hội thảo cho bức tranh chi tiết nhất từ trước tới nay về phân bố theo từng mỏ. Lớn nhất là mỏ Nậm Xe Bắc ở Phong Thổ, Lai Châu, với trữ lượng và tài nguyên khoảng 7,7 triệu tấn, chiếm khoảng 45 phần trăm tổng của cả nước, là mỏ đất hiếm lớn nhất Việt Nam.
Để thấy đất hiếm đang ở đâu, có một cách hữu ích là đặt nó cạnh một loại khoáng sản chiến lược khác mà Việt Nam đã làm khác hẳn: vonfram. Ở Núi Pháo, Thái Nguyên, Công ty Cổ phần Masan High-Tech Materials vận hành mỏ đa kim được xem là mỏ vonfram lớn nhất ngoài Trung Quốc. Nhờ mỏ này, Việt Nam đứng hàng thứ hai thế giới về sản lượng vonfram, khoảng 3.400 tấn năm 2024.
Tài nguyên có, nhưng từ tài nguyên trong lòng đất tới sản phẩm có giá trị là cả một chuỗi dài mà Việt Nam mới đi được những bước đầu. Việt Nam không đơn độc trong bài toán này, và cũng không nên giải bài toán này trong cô lập. Câu chuyện đất hiếm, suy cho cùng, là một lát cắt sắc nét của bài toán lớn hơn mà cả nhóm tài nguyên, khoáng sản chiến lược đang đối mặt: tài nguyên và sản lượng có thể nhiều, nhưng giá trị thật chỉ thuộc về ai làm chủ được mắt xích chế biến sâu và công nghệ lõi.
Phế Liệu Uy Tín – phelieuuytin.vn chuyên thu mua phế liệu tận nơi tại khu vực TP.HCM và các tỉnh lân cận, hỗ trợ khảo sát, định giá, bốc xếp và vận chuyển. Chúng tôi cam kết cân đúng, cân đủ, báo giá minh bạch và thanh toán nhanh theo thỏa thuận. Liên hệ Hotline: 0901846363.
